नेपालमा औषधिमा भ्याट: के छुट हुन्छ, र फार्मेसीले कहिले दर्ता गर्नुपर्छ

नेपालमा औषधिमा भ्याट लाग्छ?

लाग्दैन। मूल्य अभिवृद्धि कर ऐनको दफा ५(३) अनुसार अनुसूची-१ मा उल्लिखित वस्तु वा सेवाको कारोबारमा कर लाग्दैन, र त्यसको समूह ५ ‘औषधि उपचार तथा यस्तै स्वास्थ्य सेवाहरू’ मा औषधि पर्छन्। भ्याटमा दर्ता भए पनि नभए पनि फार्मेसीले छुट हुने औषधिमा भ्याट लिँदैन।

HS शीर्षक 30.03 र 30.04 अन्तर्गत समूह ५ मा एन्टिबायोटिक, इन्सुलिन, हर्मोन, औलोविरुद्धका औषधि, औषधिको रूपमा रहेका भिटामिन (3004.50, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ देखि छुट), होमियोप्याथिक, शुद्ध आयुर्वेदिक र यूनानी औषधि, नाम तोकिएका केही आयुर्वेदिक उत्पादन, र नाम नतोकिएका औषधि पनि समेट्न सक्ने ‘अन्य’ उपशीर्षक छन्। कुनै वस्तुको ८ अङ्कको उपशीर्षक र विवरण दुवै मिलेमा मात्र छुट हुन्छ (अनुसूची-१ को द्रष्टव्य १)।

आर्थिक ऐन, २०८३ ले २०८३ असार ३० (जुलाई २०२६ को मध्य) देखि औषधिका सबै उपशीर्षक कायम राख्दै नयाँ अनुसूची-१ राख्यो; सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी यसमा हेरफेर पनि गर्न सक्छ (दफा ४२), त्यसैले कुनै पनि सूची कुन मितिसम्मको हो हेर्नुहोस्।

छुट भनेको शून्य दर होइन: अनुसूची-१ का वस्तुका लागि गरेको खरिदमा तिरेको भ्याट कट्टी गर्न वा फिर्ता लिन पाइँदैन (दफा ५(३)), र शून्य दर अनुसूची-२ का कारोबारमा मात्र लाग्छ।

नेपालमा औषधिबाहेक भ्याट नलाग्ने स्वास्थ्य सामग्री कुन कुन हुन्?

समूह ५ (आर्थिक वर्ष २०८३/८४) ले यी भ्याट नलाग्ने वस्तुहरू पनि समेट्छ, तर नाम लिइएका उपशीर्षकमा मात्र; ‘नयाँ’ लेखिएका २०८३ असार ३० देखि थपिएका हुन्।

• खोप, एन्टिसेरा र रगतजन्य उत्पादन
• गज, टाँस्ने प्लास्टर, सर्जिकल टेप र औषधियुक्त कपास, र ब्यान्डेजको एउटा उपशीर्षक (नयाँ)
• हर्मोन वा शुक्राणुनाशकमा आधारित गर्भनिरोधक, र कन्डम
• रोग निदानका रिएजेन्ट र परीक्षण किट
• अक्सिजन र डायलाइसिस कन्सन्ट्रेट
• ह्वीलचेयर र त्यसका पार्टपुर्जा, सेतो छडी, र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले प्रयोग गर्ने कमोड कुर्सी र वाकर
• श्रवण यन्त्र (आर्थिक वर्ष २०८२/८३ देखि), पेसमेकर, बैसाखी, मुटुका भल्भ र स्टेन्ट
• चिकित्सकले सिफारिस गरेको चस्मा, सनग्लासबाहेक (नयाँ), र स्वास्थ्य सेवा

सूचीमा नभएकाले करयोग्य: प्राथमिक उपचार किट (3006.50) र अर्थोपेडिक उपकरण (9021.10)।

फार्मेसीमा १३% भ्याट लाग्ने वस्तु कुन कुन हुन्?

अनुसूची-१ मा स्पष्ट नाम नभएका सबै सामान भ्याट लाग्ने वस्तु हुन्, र आन्तरिक राजस्व विभागको बारम्बार सोधिने प्रश्नले पनि यही पुष्टि गर्छ। भ्याट दर्ता भएको फार्मेसीले ती सबैमा १३% को मानक दरमा भ्याट लिन्छ (दफा ७(१)), त्यसैले भ्याटअघि रु १०० पर्ने करयोग्य क्रिमको बिल रु ११३ हुन्छ।

अस्पष्ट क्षेत्र: आयुर्वेदिक टनिक र बाम

च्यवनप्राश, दशमूलारिष्ट, अशोकारिष्ट, कल्पसुन्दरी र यस्तै उत्पादन (3003.90.49, 3004.90.49) र मेन्थल वा कपूरयुक्त बाम (3003.90.50, 3004.90.50) का उपशीर्षक अनुसूची-१ मा छैनन्, र आर्थिक ऐन, २०८२ ले ती तीन अरिष्टलाई छुट हुने आयुर्वेदिक उपशीर्षकबाट हटायो, त्यसैले यिनमा १३% भ्याट लाग्न सक्छ। यो हाम्रो बुझाइ हो, आन्तरिक राजस्व विभागको निर्णय होइन: आपूर्तिकर्ताको बिलमा रहेको HS कोड हेर्नुहोस् वा आफ्नो आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा सोध्नुहोस्।

फार्मेसीले भ्याटमा दर्ता गर्नुपर्छ?

स्वतः पर्दैन। आर्थिक ऐन, २०७८ यता मूल्य अभिवृद्धि कर ऐनमा कारोबार जति भए पनि भ्याटमा दर्ता गर्नुपर्ने व्यवसायको सूची छैन, र पुराना सूचीमा पनि औषधि पसल कहिल्यै थिएनन्।

२०८३ जेठसम्म संशोधित मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावलीको नियम ६(१) ले अझै यिनै सीमा तोकेको छ; आन्तरिक राजस्व विभागको बारम्बार सोधिने प्रश्नको पृष्ठमा सेवाका लागि अझै देखिने रु २० लाखको अंक पुरानो भइसक्यो। सोही नियमअनुसार सीमाभन्दा कम कारोबार भएको पसलले दर्ता गर्नु नपर्ने भन्ने सूचना सबैले देख्ने गरी राख्नुपर्छ, र आफ्नै प्रयोगका लागि नभई एक पटकमा रु १०,००० भन्दा बढीको करयोग्य वस्तु आयात गर्ने फार्मेसीले कारोबार जति भए पनि भ्याटमा दर्ता गर्नुपर्छ।

औषधिको बिक्री सीमामा गनिन्छ?

छुट हुने र करयोग्य दुवै वस्तु बेच्ने पसलका लागि कुनै कानुनी पाठले यो टुङ्गो लगाउँदैन। ऐन (दफा ९ र ११) र आन्तरिक राजस्व विभागको बारम्बार सोधिने प्रश्नले करयोग्य कारोबारको कुरा गर्छन्, तर नियम ६(१) मा ‘कारोबार’ मात्र लेखिएको छ, र नियम ६ ले छुट्याउन नसकिने खरिद, बिक्री र स्टकलाई एउटै कारोबार मान्ने अधिकार कर अधिकृतलाई दिन्छ। छुट हुने र करयोग्य बिक्री, खरिद र स्टक छुट्टाछुट्टै रेकर्ड गर्नुहोस्, र आफ्नो आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा पक्का गर्नुहोस्।

फार्मेसीको भ्याट दर्ता प्रक्रिया के हो?

1. विगत १२ महिनाको करयोग्य र छुट हुने बिक्री छुट्टाछुट्टै जोड्नुहोस्; मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावलीको नियम ८ ले खरिद वा बिक्रीमध्ये जुन बढी छ त्यसलाई आधार मान्छ।
2. छुट हुने बिक्री सीमामा गनिन्छ कि गनिँदैन, र हालको फारम, कागजात, कुनै दस्तुर लाग्छ कि लाग्दैन र अनलाइन निवेदन दिन मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने कुरा आफ्नो आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा सोध्नुहोस्।
3. सीमा नाघ्ने अनुमान हुनासाथ (नियम ७), र ढिलोमा सीमा नाघेको वा करयोग्य कारोबार सुरु गरेको ३० दिनभित्र (दफा १०(२)), तोकिएको ढाँचामा कर अधिकृतसमक्ष निवेदन दिनुहोस्।

भ्याट दर्ता भएको फार्मेसीले बिल, भ्याट विवरण र अभिलेखबारे के गर्नुपर्छ?

• तोकिएका अवस्थाबाहेक हरेक बिक्रीमा बीजक दिनुहोस् (दफा १४(१)), र करयोग्य सामानमा मात्र १३% भ्याट लिनुहोस्; आन्तरिक राजस्व विभागको २०८३ असार २६ को सूचनाअनुसार कर अधिकृतले बजार अनुगमन गरी बिल नदिई गरिएको बिक्री जाँचिरहेका छन्।
• कर बीजक प्रयोग गर्नुहोस्: २०८३ जेठसम्म संशोधित मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावलीको नियम १७ अनुसार यसमा ‘कर बीजक’ लेखिएको हुन्छ, यो तीन प्रतिमा बनाइन्छ र हरेक वस्तुको किसिम, साइज, मोडल र ब्रान्ड भए सो खुलाइन्छ, साथै आयातित वस्तु भए HS कोडका कम्तीमा सुरुका ४ अङ्क पनि। आन्तरिक राजस्व कार्यालयको स्वीकृतिमा खुद्रा बिक्रेताले रु १०,००० सम्मको बिक्रीमा संक्षिप्त कर बीजक दिन सक्छ, जसमा कर कट्टी दाबी गर्न पाइँदैन (नियम १८), तर ग्राहकले मागेमा पूरा कर बीजक दिनुपर्छ।
• हरेक नेपाली महिना सकिएको २५ दिनभित्र, करयोग्य बिक्री नभए पनि, भ्याट विवरण बुझाउनुहोस् र सोही मितिभित्र कर तिर्नुहोस् (दफा १८ र १९); २०८३ असार ३० देखि समयमै बुझाएको विवरण बुझाएको मितिले ७ दिनभित्र सच्याउन सकिन्छ। सोही नियमावलीको नियम २६ अनुसार वार्षिक रु १ करोडसम्म कारोबार गर्ने करदाताले माग गरेमा आन्तरिक राजस्व विभागले विवरण बुझाउने अवधि चौमासिक तोक्न सक्छ।
• करयोग्य बिक्रीका लागि गरेको खरिदमा तिरेको भ्याट कट्टी गर्नुहोस्, र मिश्रित प्रयोगमा करयोग्य अंश मात्र (दफा १७), साथै तोकिएबमोजिम म्याद सकिएका वा आगलागी, चोरी, दुर्घटना, टुटफुट वा २०८३ असार ३० देखि प्राकृतिक विपद्का कारण हानि नोक्सानी भएका वस्तुमा तिरेको भ्याट पनि। हरेक दाबीका लागि आपूर्तिकर्ताको रीतपूर्वकको कर बीजक चाहिन्छ।
• हरेक आर्थिक वर्षका लागि आफैँले प्रमाणित गरेको खरिद खाता र बिक्री खाता राख्नुहोस् (दफा १६); करयोग्य वस्तु बेच्ने जोकोहीले, दर्ता भए पनि नभए पनि, यस्तो खाता राख्नुपर्छ। दर्ताको प्रमाणपत्र (अन्य पसलमा प्रमाणित प्रतिलिपि) र आन्तरिक राजस्व विभागले तोकेको ढाँचाको करपाटी सबैले देख्ने गरी राख्नुहोस्, परिवर्तन भए १५ दिनभित्र जानकारी दिनुहोस्, शाखा र गोदाम प्रमाणित गराउनुहोस्, र नियमावलीअनुसार ट्याग र सेल्फमा भ्याटसहितको मूल्य देखाउनुहोस्।

सानो फार्मेसीले कति आयकर तिर्छ?

आर्थिक वर्ष २०८३/८४ मा नेपालमा स्रोत भएको व्यवसायको आय मात्र भएका बासिन्दा एकल सञ्चालकले नाफामा कर तिर्नुको सट्टा वार्षिक रु २,५०० देखि रु ७,५०० सम्मको एकमुष्ट कर वा, कारोबार रु ३० लाखभन्दा बढी भए, कारोबारमा आधारित कर रोज्न सक्छन् (सीमा तल छन्)।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ देखि यो प्रणाली हरेक आय वर्ष छनौट गर्नुपर्छ; आर्थिक वर्ष २०७८/७९ देखि भ्याट दर्ताले यसलाई रोक्दैन। कम्पनीका रूपमा सञ्चालित फार्मेसीले करयोग्य आयको २५% कर तिर्छ (आर्थिक वर्ष २०८३/८४)।

हरेक फार्मेसी सञ्चालकलाई स्थायी लेखा नम्बर (PAN) चाहिन्छ; हाम्रो नेपालमा फार्मेसी कसरी खोल्ने मार्गदर्शनमा PAN कसरी लिने भन्ने कुरा बताइएको छ।

ध्यान दिनुहोस्: यो मार्गदर्शन नेपालका फार्मेसीका लागि सामान्य जानकारी हो, र समीक्षा मितिको अवस्थाअनुसार ‘स्रोतहरू’ मा दिइएका कानुन र आधिकारिक सूचनाका आधारमा लेखिएको हो। यो कानुनी वा कर सल्लाह होइन। नियम, शुल्क र फारम बदलिन्छन्, त्यसैले कुनै कदम चाल्नुअघि सम्बन्धित कार्यालय वा योग्य सल्लाहकारसँग पक्का गर्नुहोस्।