नेपालमा फार्मेसी (औषधि पसल) कसरी खोल्ने

नेपालमा फार्मेसी कसले खोल्न पाउँछ?

पसलधनी फार्मासिस्ट नै हुनुपर्छ भन्ने छैन: DDA को निवेदनमा पसलधनी र व्यवसायीको विवरण छुट्टाछुट्टै भरिन्छ, एउटै व्यक्ति दुवै हुन सक्छ, र प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी वा संस्था पनि फार्मेसीको धनी हुन सक्छ।

कानुनले चाहिँ योग्य जनशक्ति अनिवार्य गरेको छ। DDA को औषधि बिक्री-वितरण संहिता, २०८० अनुसार हरेक फार्मेसीमा नेपाल फार्मेसी परिषद्मा दर्ता भएका कम्तीमा एक जना पूर्णकालीन फार्मासिस्ट वा फार्मेसी सहायक, वा औषधि सल्लाहकार समितिबाट मान्यताप्राप्त व्यवसायी हुनुपर्छ; अस्पताल फार्मेसीले भने जनशक्तिका लागि अस्पताल फार्मेसी निर्देशिका पालना गर्छन्।

फार्मासिस्टसँग कम्तीमा फार्मेसीमा स्नातक र फार्मेसी सहायकसँग कम्तीमा प्रमाणपत्र तहको योग्यता हुन्छ (व्यवहारमा क्रमशः B.Pharm र डिप्लोमा इन फार्मेसी गरेकाहरू); दुवैमध्ये जो पनि पूर्णकालीन जनशक्तिका रूपमा रहन सक्छन्।

फार्मासिस्ट, फार्मेसी सहायक वा व्यवसायी पूर्णकालीन हुनुपर्ने भएकाले व्यवहारमा एउटै व्यक्ति दुईवटा फार्मेसीमा दर्तावाला हुन सक्दैन। एउटै प्रमाणपत्र दुई ठाउँमा प्रयोग गर्नुलाई DDA ले उल्लङ्घन मान्छ र फार्मेसीको प्रमाणपत्र छ महिनासम्म निलम्बन गर्न सक्छ।

मानव औषधिका लागि DDA ले फार्मेसी डिग्री नभएका व्यवसायीलाई नयाँ मान्यता अझै दिन्छ कि दिँदैन भन्ने पुष्टि भएको छैन, त्यसैले व्यवसायीको भरमा पसल खोल्नुअघि DDA सँग सोध्नुहोस्।

फार्मेसीलाई कुन-कुन लाइसेन्स चाहिन्छ?

दुई, जुन ‘फार्मेसी लाइसेन्स’ खोज्दा प्रायः मिसिन्छन्; यसका साथै PAN र स्थानीय तहको सिफारिस पनि चाहिन्छ।

परीक्षा तालिका र परिषद्का अन्य सूचनाका लागि सिधै नेपाल फार्मेसी परिषद्को वेबसाइट हेर्नुहोस्।

DDA को प्रमाणपत्रबिना फार्मेसी चलाएमा तीन वर्षसम्म कैद वा रु २५ हजारसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ (औषधि ऐन, २०३५, दफा ३४(१))। परिषद्मा नाम दर्ता नगराई फार्मेसी पेसा गरेमा तीन वर्षसम्म कैद र रु ३० हजारसम्म जरिबाना हुन सक्छ (नेपाल फार्मेसी परिषद् ऐन, २०५७, दफा २९(१), २०७४ को संशोधनअनुसार)।

फार्मेसी दर्ता कुन कार्यालयले गर्छ?

DDA ले गर्छ। औषधि ऐन, २०३५ को दफा १० अनुसार औषधि बिक्री-वितरण गर्ने व्यक्तिले आफ्नो नाम र पसल वा फर्म DDA मा दर्ता गराउनुपर्छ, र ऐन वा औषधि दर्ता नियमावली, २०३८ ले यो काम प्रदेश वा पालिकालाई दिएका छैनन्। DDA ले बिजुलीबजार, काठमाडौंको केन्द्रीय कार्यालय र विराटनगर, वीरगन्ज तथा नेपालगञ्जका शाखा कार्यालयबाट फार्मेसी दर्ता गर्छ; तपाईंको जिल्ला कुन कार्यालयले हेर्छ भनी सोध्नुहोस्।

प्रदेश सरकारले औषधि निरीक्षक खटाउन सक्छ, र स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले औषधि पसल सञ्चालन, अनुमति, अनुगमन र नियमन, स्थानीय फर्म दर्ता र व्यवसाय करलाई पालिकाको कामको सूचीमा राखेको छ। DDA को नागरिक वडापत्रले नयाँ दर्ता र हरेक नवीकरणमा सम्बन्धित स्थानीय तहको सिफारिस पनि माग्छ। तपाईंको पालिकाले आफ्नै अनुमति, दर्ता वा कर थप्न सक्छ, तर तीमध्ये कुनैले पनि DDA को प्रमाणपत्रको ठाउँ लिँदैन; आफ्नो पालिकामा सोध्नुहोस्।

निवेदन दिनुअघि पसलमा के-के हुनुपर्छ?

पसलले २०७१ को संहिता खारेज गर्ने संहिता, २०८० का पसलसम्बन्धी मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ:

• सफा, मुसा छिर्न नसक्ने र पर्याप्त ठाउँ भएको भवन, जसले औषधिलाई घाम, धुलो, धुवाँ, ओस र तापबाट जोगाओस्; संहिताले न्यूनतम क्षेत्रफल वा दूरीसम्बन्धी कुनै नियम तोकेको छैन।
• म्याद सकिएका र फिर्ता आएका औषधिका लागि छुट्टै ठाउँ; लागु, मनोद्दीपक तथा विषालु औषधि ताल्चा लगाएर राख्ने व्यवस्था।
• चिसोमा राख्नुपर्ने औषधिका लागि तापक्रम सूचकसहितको रेफ्रिजरेटर वा कोल्ड रुम (संहिताको कुशल फार्मेसी अभ्यास अनुसूचीअनुसार २-८°C)।
• भण्डारण फर्निचर, सेवाग्राहीलाई बस्ने ठाउँ, इन्हेलर र इन्सुलिन पेनको प्रयोग देखाउने जस्ता सामग्रीसहितको परामर्श कोठा वा निश्चित स्थान, सन्दर्भ सामग्री, र अभिलेख तथा प्रमाणपत्र सुरक्षित राख्ने व्यवस्था।
• पसलको नाम नेपाली र अङ्ग्रेजीमा लेखिएको साइनबोर्ड, जसमा DDA ले दर्ता नम्बर दिएपछि त्यो पनि लेख्नुपर्छ।
• शौचालय, फोहोर फाल्ने भाँडो र पिउने पानी; धूम्रपान र मद्यपान निषेध।

साथै, DDA को २०८२ चैत २० (३ अप्रिल २०२६) को सूचनाअनुसार नयाँ फार्मेसीले संहिताका कुशल फार्मेसी अभ्यास (GPP) सम्बन्धी सबै मापदण्ड पालना गर्ने तयारी पूरा गरेपछि मात्र दर्ताका लागि निवेदन दिनुपर्छ। ती मापदण्डमा पसलको नाममा ‘फार्मेसी’ शब्द, DDA ले तोकेअनुसारको साइनबोर्ड, कम्प्युटर, आगलागीबाट सुरक्षाको व्यवस्था, र कर्मचारीका लागि एप्रन र नाम-पट्टिका जस्ता कुरा पर्छन्।

फार्मेसी दर्ताका लागि चाहिने कागजात

२०८३ जेठ २४ (७ जुन २०२६) मा राखिएको DDA को नागरिक वडापत्रले यी कागजात तोकेको छ। कागजातको स्क्यान DAMS मा अपलोड गरिन्छ, र सक्कल कागजात लिएर कोठा नम्बर १८ का फार्मेसी अधिकृतलाई भेट्नुपर्छ।

GPP को कबुलियतनामा र स्थानीय तहको सिफारिस DDA को सन् २०२५ को वडापत्रपछि थपिएका हुन्; कागजातको सूची DDA सँग पक्का गर्नुहोस्।

DDA मा फार्मेसी दर्ता कसरी गर्ने: चरणबद्ध प्रक्रिया

तलका चरण औषधि दर्ता नियमावली, २०३८ को नियम ६ र DDA को सन् २०१५ को DAMS पुस्तिकाअनुसार छन्, त्यसैले स्क्रिन फरक हुन सक्छन्।

1. व्यवसायीको परिषद्को नाम दर्ता वा मान्यता कार्ड बहाल छ र अर्को फार्मेसीमा जोडिएको छैन भन्ने पक्का गर्नुहोस्।
2. संहिता, २०८० का मापदण्डअनुसार पसल तयार पार्नुहोस्, भाडामा लिने भए भाडा सम्झौता गर्नुहोस्, र सम्बन्धित स्थानीय तहको सिफारिस लिनुहोस्।
3. DDA को DAMS वेबसाइट खोलेर ‘Get New Submission Number’ थिच्नुहोस्, अनि लगइन गरेर फार्मेसी, प्रत्येक व्यवसायी र धनीको विवरण भर्नुहोस्।
4. कागजात अपलोड गर्नुहोस्, लागू हुने कबुलियतनामा छान्नुहोस्, अन्तिम रूपमा पेस गर्नुहोस्, र अनुसूची ८ को दरखास्त प्रिन्ट गर्नुहोस्।
5. DDA ले नियम ६ अनुसार आवश्यक जाँचबुझ गर्छ र आवश्यकताअनुसार पसलको स्थलगत निरीक्षण गर्छ; स्वीकृतिको सूचना तपाईंको DAMS लगइनमा आउँछ।
6. प्रिन्ट गरिएको दरखास्त र सक्कल कागजात लिएर DDA जानुहोस्, दस्तुर तिर्नुहोस् र अनुसूची ९ को प्रमाणपत्र लिनुहोस्।
7. पहिलो बिक्रीअघि प्रमाणपत्र देखिने गरी राख्नुहोस्, साइनबोर्डमा DDA दर्ता नम्बर लेख्नुहोस्, र PAN लिनुहोस्।

फार्मेसी दर्ता गर्न कति शुल्क लाग्छ?

२०८३ जेठ २४ मा राखिएको DDA को नागरिक वडापत्रअनुसार दस्तुर अनुसूची ८ को दरखास्तमा घोषणा गरिएको अनुमानित पुँजीअनुसार लाग्छ:

उक्त वडापत्रअनुसार नयाँ प्रमाणपत्रका लागि २ कार्य दिन र नवीकरणका लागि १ कार्य दिन लाग्छ।

परिषद्को नाम दर्ता शुल्क छुट्टै लाग्छ: फार्मासिस्टका लागि रु २,००० र फार्मेसी सहायकका लागि रु १,००० (परिषद्का २०८२ र २०८३ का सूचनाअनुसार)।

दस्तुर तिर्नुअघि DDA सँग पक्का गर्नुहोस्। फार्मेसी व्यवसाय सुरु गर्न जम्मा कति खर्च लाग्छ भन्ने कुनै आधिकारिक अङ्क छैन।

PAN, भ्याट वा फर्म दर्ता चाहिन्छ?

स्थायी लेखा नम्बर (PAN)

चाहिन्छ। संहिता, २०८० ले हरेक बिलमा फार्मेसीको PAN अनिवार्य गरेको छ, र DDA को वडापत्रले नवीकरण गर्दा PAN को प्रतिलिपि र करचुक्ता प्रमाणपत्र माग्छ। PAN आफ्नो क्षेत्रको आन्तरिक राजस्व कार्यालय वा करदाता सेवा कार्यालयबाट परिचयको प्रमाण (नागरिकता वा राहदानी), फोटो, पेसागत वा फर्म दर्ता प्रमाणपत्र, र आफ्नै घर भए त्यसको प्रमाण वा भाडामा भए घरबहाल सम्झौता बुझाएर लिइन्छ।

भ्याट

फार्मेसीले भ्याटमा पनि दर्ता हुनुपर्छ कि पर्दैन भन्ने छुट्टै प्रश्न हो, र नेपालमा औषधिमा भ्याटसम्बन्धी हाम्रो मार्गदर्शनले यसबारे बताउँछ।

फर्म वा कम्पनी

एकल धनी हुनुहुन्छ भने DDA का लागि चाहिँदैन: DDA को वडापत्रले कम्पनीसम्बन्धी कागजात प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी वा संस्था पसलधनी भएमा मात्र माग्छ। बाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग वा आफ्नो पालिकामा फर्म दर्ता गर्नु DDA को नियम नभई चलनचल्तीको अभ्यास हो।

पसल खोलेपछि: नवीकरण, बिल र अभिलेख

नवीकरण

२०८२ साउन १४ (३० जुलाई २०२५) देखि लागू संशोधित औषधि ऐनको दफा ११ अनुसार प्रमाणपत्र जारी भएको मितिले तीन वर्षसम्म मान्य हुन्छ, तर DDA को २०८२ कात्तिक २० को सूचनामा अझै वार्षिक नवीकरणकै कुरा छ, त्यसैले तपाईंको नवीकरण कहिले पर्छ भनी DDA सँग पक्का गर्नुहोस्।

म्याद सकिनुअघि नै नवीकरणको निवेदन दिनुहोस्। म्याद सकिएको ३० दिनभित्र कारण खुलाई दोब्बर दस्तुर तिरेर पनि निवेदन दिन सकिन्छ; त्यसपछि प्रमाणपत्र स्वतः रद्द हुन्छ।

पहिलो नवीकरण आउनुअघि फार्मेसी लाइसेन्स नवीकरणसम्बन्धी हाम्रो मार्गदर्शन पढ्नुहोस्।

बिल, अभिलेख र खरिद

• हरेक बिक्रीमा बिल दिनुहोस्, जसमा फार्मेसीको PAN, फोन र DDA दर्ता नम्बर, हरेक औषधिको ब्याच नम्बर, म्याद सकिने मिति र मूल्य, अनि बिक्रेताको नाम र सही होस् (संहिता, २०८०, दफा ८(९))।
• प्रिस्क्रिप्सन चाहिने औषधि मान्य प्रिस्क्रिप्सनमा मात्र बेच्नुहोस्, र प्रिस्क्रिप्सनमा ‘डिस्पेन्स्ड बाइ’ छापसहित औषधि दिनेको नाम र परिषद् वा व्यवसायी नम्बर लेख्नुहोस्।
• खरिद र बिक्रीका बिल, म्याद सकिएका र फिर्ता आएका औषधिको विवरण, लागु औषधिको अभिलेख, तापक्रमको रेकर्ड र प्रमाणपत्रलगायतका अभिलेख कम्तीमा तीन वर्ष राख्नुहोस्, र स्टक FEFO (पहिले म्याद सकिने औषधि पहिले बेच्ने) वा FIFO तरिकाले व्यवस्थापन गर्नुहोस् (संहिता, २०८०, दफा १३ र १४)।
• कर कानुनले यसभन्दा लामो अवधि तोकेको छ: आयकर विवरणलाई पुष्टि गर्ने बिल र अन्य अभिलेख आय वर्ष सकिएको मितिले पाँच वर्षसम्म राख्नुहोस् (आयकर ऐन, २०५८, दफा ८१)।
• उत्पादक वा पैठारीकर्ताले अधिकृत गरेका थोक बिक्रेताबाट मात्र औषधि किन्नुहोस्, र तिनको नाम र दर्ता नम्बर राख्नुहोस् (DDA को निर्देशन, २०८३ असार १८)।

ध्यान दिनुहोस्: यो मार्गदर्शन नेपालका फार्मेसीका लागि सामान्य जानकारी हो, र समीक्षा मितिको अवस्थाअनुसार ‘स्रोतहरू’ मा दिइएका कानुन र आधिकारिक सूचनाका आधारमा लेखिएको हो। यो कानुनी वा कर सल्लाह होइन। नियम, शुल्क र फारम बदलिन्छन्, त्यसैले कुनै कदम चाल्नुअघि सम्बन्धित कार्यालय वा योग्य सल्लाहकारसँग पक्का गर्नुहोस्।